LAVANDA

Lavandula angustifolia

É un pequeno arbusto aromático de medio metro de alto e outro tanto de

largo, aínda que pode ser máis alta.

As súas follas son estreitas (angustifolias = follas estreitas) e glaucas (verde agrisalladas). A súa flor ten forma de espiga, de cor azul lilácea.

É frecuente en xardín de herbas aromáticas, por ser decorativa e aromática á vez, pode tamén facer un bordo ou unha sebe baixa, recortada ou libre, moitas veces nas beiras de un paseo.

Ademais da lavanda angustifolia hai outras moitas variedades, algunhas silvestres outras de cultivo ou xardinería: L. dentata, L. stoechas (coñecida como cantroxo, cantroxiña... e existente como silvestre en diversas zonas moi soleadas dos nosos montes) …

Despois de 5 anos é mellor renovar estas plantas para manter unha forma bonita, aínda que pode durar bastante máis anos.


Cultivada e moi utilizada na Provenza, no surleste de Francia. De aí son moi coñecidos os seus perfumes de lavanda.

Endemismo no arrecendario

Thymus mastichina

Xa está; despois de moitas voltas e comprobacións, as flores acabaron de "cantar": temos un endemismo no noso arrecendario.

Ás veces as cousas xorden e veñen dadas. Así, sen querer.
O tomiño maior, ese que aparece acompañando a Gabriel, de 5º, na foto, é un endemismo ibérico, existente só en Portugal e España. Tamén en Galiza.

É verdade, temos un "Thymus mastichina".

Este veu da comarca do Sayago, no suroeste de Zamora. Unha terra con moito granito (este tomiño dáse mellor nos terreos silíceos ca nos calcarios) e con fermosos portóns tradicionais (alí tamén cada vez xa quedan menos).

Unha árbore para aquí deixar

Xacarandá (Jacaranda mimosifolia)

Unha árbore para deixar aquí, por nós, que imos fóra;
mais aquí, chantada na terra, deixa para sempre a marca da nosa ausencia, que xamais será de todo.

Árbore delicada, nativa do Brasil e de nome brasileiro,
temerosa das xeadas (as "neves" invernías ditas en Mos),
de fermosa e espectacular floración azul (ou azul violácea), en xuño.

Nós recitámoslle un poema moi axeitado para o momento.



Escoita (podes ler en alto):

Árbore,
cando eu marchar has aquí ti quedar.
Has de ver pasar outras xeracións.
Has de oír as cancións
De outros nenos, outras Primaveras.
A carón túa, meu fillo, hei de soñar
as miñas antigas, ilustres quimeras.

Árbore,
Cando eu marchar, has de falar
de min, que te plantei.
E, en cada ramallo novo que brotar,
Serás un xesto meu a perdurar:

- Por ti, de todo,

xamais marcharei …

Francisco Bugalho (adaptación miña )

A 2ª enquisa dixo

Feita a visita da maioría dos grupos ao arrecendario e despois de ter cheirado a gusto

o noso centro aclama á herba luísa como a principal preferida.

En segundo lugar quedaron as mentas (sobre todo o poexo e a menta piperita).

Deseguido, e por esta orde, o tomiño alimonado, a lavanda, a nébeda, o pelargonio aromático,o tomiño, a melisa, o romeu, o fiúncho, incenso, ourego, tromentelo...

A aromática que menos votos recibiu foi a xarxa (a salvia), aínda que cómpre anotar que a santolina foi denostada por moitos dos visitantes que a quixeron mandar para o fondo do recinto escolar a acompañar a ruda, dado, para eles, o seu cheiro tamén desagradable.

A ruda

Ruta graveolens

A ruda é unha planta de porte erguido que se vai facendo leñosa a medida que medra. Pode chegar a un metro de altura.
As follas son pequenas, glaucas (verde grisáceo) e alternadas.
As flores son de coloración amarela.
É orixinaria da Europa mediterránea.

Ten un cheiro forte bastante desagradable. Por isto está colocada ao fondo, separada das outras aromáticas e pegada ao valado metálico

Foi moi utilizada no pasado ao longo da historia. Defendía e curaba o mal de ollo.
Era unha das herbas que se deixaban fóra na noite de San Xoán para logo lavarse con elas pola mañá.
Olliño! A ruda pode producir a algunha persoa alerxia na pel por contacto.

Propiedades: Medicinal. Axeitada para as menstruacións (infusión con unha culleradiña de ruda, máx. 2 veces ao día); tamén aumenta a resistencia dos capilares sanguíneos. As follas verdes ben machucadas utilízanse coma cataplasma para grans da pel (pónselle despois unha gasa por riba).

En menor medida é utilizada como condimentar e aromática.

O seu aroma é moi forte, mais resulta desagradable. Tamén é un bo repelente de insectos.
Na cociña pódese utilizar(en moi pequena cantidade) dando un toque entre picante y amargo (utilízase máis en Italia). Pódelle acaer ben ao vinagre ese amargor metendo un ramalliño de ruda na botella. Tamén se utiliza para licores caseiros.

Solos: É moi resistente. Recoméndase solos un pouco alcalinos, ben drenados, permeables e secos, e ricos em materia orgánica.

Exposición: soleada

Poda: É recomendable no inverno, podendo ser intensa. Así colle mellor forma.

Reprodución: Prende ben por estaquiñas espichadas; tamén por sementes.

Rosas no meu xardín

Cheira a rosas!

Benvidas de volta ao noso xardín rosas que cheirades a rosas!!

Se hai un aroma ao que todos adoran e do que ninguén renega é do da rosa. Mais, hai uns anos, foise perdendo interese polas rosas con arrecendo (a rosas!!) e estas só interesaban se eran lindas.
Si, conseguiuse que as rosas foran todas moi bonitas; mellorouse moito a súa forma, pero... perdeuse ese agradable cheiro a rosas que antes había!

O que gañaron as rosas en forma e fermosura perdérono en arrecendo.
Entre o olfacto e a vista, gañou claramente a vista.

Hoxe estamos a voltar ás rosas que cheiran a rosas. Hummm, que delicia!

Aquelas roseiras de variedades antigas, todas con moito arrecendo, outra vez interesan. Volve...por fin...cheirar a rosas!!

Outra novidade, esta realmente nova, é o uso dos pétalos soltos de rosa adornando algún plato de comida. Isto non o viran os nosos vellos, mais é a última das últimas.

Reprodución... de plantas

Laura e Thais reproduciron o romeu postrado.

Si, ese anaquiño de romeu que Laura ten na man partiuse en tres anacos, espichamos (espetamos) cada un na terra e esperamos que boten raíces e así ter máis romeus.
Así de sinxelo, de este xeito tan fácil podemos reproducir moitas plantas e arbustos.

As plantas podémolas multiplicar de diversas maneiras.
O romeu soe reproducirse así como fixemos e prende ben. Veremos dentro de un mes. A ver se non me deixa quedar mal!

O incenso tamén se reproduce por espetos ou ponliñas metidas na terra e prende de marabilla.

O incenso é a mellor planta para ensinar esta técnica de reprodución vexetativa.

Será, será...

As plantas non sempre as coñecemos ben.

Dicíame Thais, este venres último, eu trouxen unha planta que poñía menta, pero é seguro coma esta, unha melisa.

Certo, a colaboración e participación das familias, moi interesante e coa que estou satisfeito, creoume problemas coa denominación de varias plantas: unhas por estar mal identificadas, outras por ser variedades complexas.

Aínda ando a darlle voltas a un tomiño, será o tomentelo normal, Thymus vulgare ou será o Thymus mastichina, o que me parece máis probable. Dentro das mentas tamén temos tres variedades distintas, ademais da híbrida menta piperita.

Algunhas veces chamámolas por un nome que non é...ou non debera ser tal. Outras veces, a mesma planta en cada zona ten un nome distinto e non resulta fácil entenderse.

E isto pasa en todas as linguas.

Por iso, ademais do nome vulgar, hai un nome científico que debía valer para todas as linguas; grande avance, mais... non... non sempre hai coincidencia:
a herba luísa conta con dous nomes científicos, Lippia citriodora ou Aloysia tryphila.



Quen non está ao tanto de isto ten unha boa lea montada!

Romeu

Rosmarinus officinale

É un arbusto aromático que pode chegar se non se poda aos 2 m.

Acepta ben o recorte e a poda polo que é usado tamén para formar sebes.

É unha das plantas aromáticas máis melíferas; existen incluso meles específicos de romeu. É a planta aromática preferida das abellas.

Existe outra variedade rastreira, pouco amiga de medrar cara arriba e que colga máis do que sobe; medra cara aos lados e sempre ao rente do chan: o romeu postrado (Rosmarinus of. postratus). Fai talmente como aquí ves; a man de Laura acubíllao docemente coma se fose un tarro no que pode asentarse e amosarse con seguridade.

Este romeu rastreiro nos últimos tempos é bastante utilizado en xardinería.
No noso arrecendario está á beira do romeu común.

Propiedades: Aromático, medicinal e condimentar. As súas follas, tanto secas coma frescas, dan sabor ás carnes e guisos. As súas flores azuis tamén se poden comer e serven para adornar ensaladas.

Solo: Indiferente ao tipo de terreo, pero sempre ben drenado

Exposición: Sol

Reprodución: Por estaca (bota raíces facilmente)

Curan... case todo

Botándolle unha ollada aos valores das planta aromáticas, un queda pampo. Teñen unha morea de utilidades; mais desgraciadamente non as teñen todas. E isto é o corrente entre as herbas aromáticas e medicinais.

Estas herbas do noso arrecendario teñen grandes utilidades para a nosa saúde, á altura de moitas das medicinas de farmacia; mais, ás veces, non queda máis remedio ca ir ao hospital e...mesmo pasar polo quirófano. Isto foi o que lle ocorreu a Laura: xa ingresou no hospital dúas veces con síntomas semellantes aos de agora, pero os médicos non estiveron finos. Tentaron curarlle o mal que non tiña! E... tivo que volver por terceira vez, máis grave. Menos mal, vaise encamiñando.


Recupérate axiña... e ben, Laura! Envíanos un comentario dende aí, dende o hospital, cheo de esperanza.

Tempo de regar

Marzo veu quente e seco: quixo pasar por maio e conseguiuno. Tocou regar moitas veces. Tamén houbo que arrincar herbas malas que querían competir coas nosas aromáticas.
De momento vai todo ben.

Incenso

Plectranthus coleoides "marginatus"

É unha planta herbácea perenne. As súas follas son rugosas, tirando a gordechas con peliños e con forma acorazonada; presentan as beiras ou marxes variegadas de cor branca e ás veces toda a folla colle esa cor. Estas follas son bastante aromáticas, evidentemente, a incenso.
Ten tendencia a erguer pouco os seus talos, a arrastrarse polo chan ou a colgar debido ao peso se está nun tarro.
Moi utilizada en xardinería de tarros en terrazas e balcóns.
Gústanlle os climas mornos e os quentes.

Propiedades: Aromática; tamén medicinal na India, mais aquí non soe utilizarse como medicinal.

Solo: Normal.

Rega: Soporta certa sequía.

Exposición: Semisombra ou sol . Quere lugar luminoso, mellor sen sol directo.

Ollo ás xeadas! Cómpre protexelas se vén un inverno duro coma o de este ano (aféctalles máis ás procedentes de viveiros). No noso arrecendario neste duro inverno de cinco salvaron tres sen protección. Preto da costa poden estar todo o ano fóra.

Poda: Débese despuntar os seus talos para que ramifiquen lateralmente; así dá unha planta máis compacta e xeitosa.

Reprodución: O mellor método consiste en espichar ramalliños ou estaquiñas, prende moi ben. Conseguiremos novas plantas de forma doada.

Poexo (ou menta)

A unha nena moi xeitosa que pasou uns días apurados.

Vai por ti, Laura.

Mentha pulegium

Planta herbácea de folla perenne que tende a arrastrarse polo chan podendo chegar a case medio metro de altura. Esténdese moito e pode invadir outras zonas; é conveniente tela ben controlada ou tela dentro de tarros que impidan a súa estensión.
As súas flores son rosadas ou violetas en inflorescencias nacidas a partir da metade superior dos seus ramalletes.
Ten un perfume agradable.

Propiedades:Aromática, medicinal e condimentar. O seu principal uso é como dixestivo, para despois das comidas. A infusión das súas follas, flores e talos emprégase contra a tose, dores da gorxa, resfriados, gripe, asma, acidez de estómago, diarrea, gases, insomnio e problemas menstruais. Non se debe abusar, sendo conveniente deixar períodos sen tomala.
En uso externo é boa para pruídos e picaduras de insectos.
Na cociña utilízase menos: para condimentar sopas e verduras.

Solo: Húmidos. Aquí haberá que regar, pois váiselle facer seco.

Exposición: Sol

Reprodución: Rizomas, ramallos que ao tocar no chan botaron raíces.

O alumnado fai seu o arrecendario

Viñeron días de sol e algunha calor ao mediodía. Por fin! Veu o sol, aínda que, polo de pronto, a calor ben a aguantamos. Xa din os vellos que "nunca choveu que non escampara".

As nosas herbas vanse repondo e estarricando; mais fano con coidado e disimulando, non vaia ser que o vello inverno volva dar un ramalazo.



As rapazas e algún rapaz tomaron o sacho e procuran ter as malas herbas á raia, que as malas sempre aproveitan todos os ventos a favor.
Non queren que lles pase o que o vello Confucio dixo e comenta con atino Chousa de Alcandra nas súas Breves: "Non son as malas herbas as que afogan a boa semente, senón a neglixencia do labrador". Por se acaso... ou porque o pasan ben facendo ben.

Santolina

Santolina chamaecyparissus

Planta subarbustiva de clima mediterráneo, que raramente supera o medio metro e forma matos densos. Conta con moitos talos dos que saen pequenas e estreitas follas de cor gris prateada; as follas semellan dentes de peites e son aromáticas. Ten flores amarelas douradas con forma globular, no verán.
Moi utilizada para sebes de escasa altura e recantos soleados e de solo malo. O seu aroma lembra o da camomila, pero máis forte.
A súa cor grisácea ou glauca combina ben con flores de vivas cores.
É moito máis utilizada coma ornamental e aromática ca no uso culinario e medicinal.

Propiedades: Aromática (follas) e medicinal. Antiespasmódica, vermífuga, expectorante e analxésica. Dixestiva, en infusión. Úsase suplindo á camomila ou macela, mais en menor medida ca esa.
En saquetiños nos armarios evitan a couza da roupa.

Solo: Calquera que estea ben drenado
É de fácil cultivo, moi rústica e resistente ao frío e mesmo ás xeadas.

Exposición: Pleno sol

Poda: Frecuentes, para manter a forma compacta e redondeada. Máis intensa a principios da primavera. Recortar as flores cando se pasan.

Reprodución: Por estaca (por espichado) na primavera ou outono. Tamén pode dividirse o mato en dous.

Ourego

Origanum vulgare

Planta rastreira, formando pequenos matos. Esténdese polo terreo, mais non tanto coma para facerse invasora. É de folla perenne.

Existe tamén outra variedade bastate coñecida: a "mejorana" ( Origanum majorana).

Propiedades: Aromático, medicinal e condimentar. Bo desinfectante e conservante. As súas follas e flores en infusión son bos ante resfriados, dor de cabeza, nervios e malestar de estómago. Moi utilizado na actualidade, tanto fresco coma seco, como condimento en pizzas; tamén no prebe, queixos, chourizos...

Solo: Soltos, ricos e algo alcalinos. Nos nosos terreos, ácidos, vén ben botarlle algo de cal.

Exposición: Sol
É resistente ao frío do inverno.

Poda: Conveniente efectuala despois da floración, aproveitando para secar ou conxelar as partes cortadas para cando faga falta.

Reprodución: Por semente e, aínda mellor, por división de mata

Xarxa

Pablo (3º) coa súa xarxa
Salvia officinalis

É un arbusto aromático perenne de follas grises e aterciopeladas de 6o cm. As súas flores son azul-violáceas dispostas en espigas. Existen outras variedades: de folla púrpura (Salvia of. purpurascens), de folla variegada (Salvia of. tricolor) e de flor vermella (Salvia of. splendens, a máis utilizada nos xardíns).
Propiedades: Aromática, medicinal e condimentar. As súas follas poden ser usadas secas ou frescas para aromatizar ensaladas, prebes ou salsas e carnes de porco ou polo e vexetais. En infusión axuda á dixestión, combate a diarrea e alivia os resfriados, a tose e cando doe a gorxa. Tamén frea a sudoración nocturna. Axeitada como cicatrizante da boca con enxaugues con infusión de folla seca.
Para uso diario cóllense as follas tenras o propio día. O mellor momento para recoller as follas para secar ou conxelar é mesmo antes de florecer. As flores combinan ben nas marmeladas.

Solo: Rústico. Arxiloso (barro) areento e ben drenado. Un pouco de cal faina mellorar.
Exposición: Sol
Poda: Unha vez ao ano, para mellorar a forma.
Reprodución: Por estaca (de 10 cm, preferiblemente con poucas follas) ou por semente

Tomiño

Gabriel (5º) co seu tomiño aportado

Tamén chamado tomentelo.
Thymus vulgaris

Características: Arbusto leñoso de escasa altura, de 20 a 40 cm. Conta con moitas variedades e mesmo con distintas cores de flor (rosa, branco e lila). As súas follas, perennes, son pequeniñas e moi perfumadas.

Propiedades: aromático, medicinal e condimentar. En infusión é dixestivo e tónico. Tamén é bo para os resfriados e a tose.

Na cociña utilízase: En carnes, guisos, prebes ou salsas e verduras.

Pode consumirse en fresco ou en seco (follas,flores e talos secados e gardados en frascos).

Solo: Pouco esixente, só precisa que sexa ben drenado e que non empoce. Soporta a sequía e os terreos pobres.

Propio do clima mediterráneo.

Exposición: soleada

Reprodución: semente (primavera) ou por división de mata. Tamén pode reproducirse espichando un ramallete no chan.

Roubo no recendario

Ao igual que xa ocorreu moitas veces no xardín do colexio, tivemos no noso recendario visita desagradable no Nadal. Non foi Papá Noel, non. Alguén veu sen sen ser convidado e non marchou de baleiro: levou a herba luísa que aportara Sara Cabaleiro. Esa "persoa" debe saber que as hai a vender nos viveiros; aí só hai que escoller e, claro, pagar a planta que se leva.

Traballando en grupo

O camiño empedrado dálle outro aire e valor ao paseo... pero non se fai só.

Primeiro botei man de pedras que xa había arrincadas dentro do recinto. Os mediodías fanse longos e agora traballosos, e, cando non hai axudas... hai que sacrificarse. Máis tarde houbo que arrincar, transportar, retocar as pedras coa maceta e colocar. Non foi traballo en cadea, mais fíxose a cadea completa do traballo.

Plantáronse moitas aromáticas xa existentes no centro; había previsión de uso e estaban aviveiradas. A continuación, pediuse colaboración ao alumnado e familia e completouse a plantación sen ter que, ao remate, mercar ningunha o centro.